Khi nghĩ đến việc bán doanh nghiệp, gọi vốn hay nhận một lời đề nghị mua lại, câu hỏi đầu tiên của chủ sở hữu thường là doanh nghiệp đáng giá bao nhiêu. Câu trả lời không nằm ở tổng tài sản, cũng không nằm ở mức giá mong muốn, mà ở khả năng tạo ra dòng tiền trong tương lai và mức độ chắc chắn của dòng tiền đó. Cẩm nang này giúp giám đốc và chủ sở hữu hiểu cách bên mua, nhà đầu tư nhìn vào giá trị doanh nghiệp.
1. Giá trị doanh nghiệp và giá bán khác nhau thế nào
Giá trị là ước tính về những gì doanh nghiệp có thể mang lại cho người sở hữu: lợi nhuận, dòng tiền, khả năng tăng trưởng và mức rủi ro đi kèm. Giá bán là con số hai bên thống nhất sau thương lượng.
Hai con số này thường không trùng nhau. Bên mua chiến lược có thể trả cao hơn giá trị nội tại vì họ thấy lợi ích cộng hưởng: mở rộng thị trường, tận dụng khách hàng, giảm chi phí. Ngược lại, giá có thể thấp hơn khi bên bán cần tiền gấp, khi rủi ro chưa được làm rõ hoặc khi chỉ có một bên mua quan tâm. Cách thanh toán cũng tác động đến giá: trả một lần, trả nhiều đợt hay trả theo kết quả kinh doanh sau giao dịch.
Vì vậy, hiểu giá trị nội tại không phải để đòi một mức giá cố định, mà để có điểm tựa khi thương lượng: biết mức nào là hợp lý, mức nào nên dừng.
2. Bên mua thực sự định giá điều gì
Bên mua trả tiền cho tương lai, không trả cho quá khứ. Họ đặt hai câu hỏi:
-
Doanh nghiệp có thể tạo ra bao nhiêu lợi nhuận, dòng tiền trong những năm tới?
-
Dòng tiền đó chắc chắn đến mức nào nếu chủ sở hữu hiện tại không còn trực tiếp điều hành?
Câu hỏi thứ hai thường quyết định khoảng cách giữa kỳ vọng của bên bán và mức giá bên mua chấp nhận. Hai doanh nghiệp cùng lợi nhuận 10 tỷ đồng mỗi năm có thể được định giá rất khác nhau nếu một bên có số liệu minh bạch, khách hàng đa dạng, đội ngũ tự vận hành, còn bên kia phụ thuộc hoàn toàn vào người chủ.
3. Các cách định giá thường dùng
Phương pháp
Cách làm
Phù hợp khi
Giới hạn
Dòng tiền chiết khấu (DCF)
Dự báo dòng tiền tự do các năm tới, quy về hiện tại theo suất chiết khấu phản ánh rủi ro
Doanh nghiệp có kế hoạch kinh doanh rõ, dòng tiền dự báo được
Rất nhạy với giả định tăng trưởng và suất chiết khấu
Hệ số so sánh (EV/EBITDA, P/E)
Nhân chỉ tiêu lợi nhuận với hệ số của doanh nghiệp hoặc giao dịch tương tự
Ngành có nhiều giao dịch, doanh nghiệp tương đồng
Dữ liệu giao dịch tư nhân ở Việt Nam ít và khó kiểm chứng
Tài sản
Đánh giá lại tài sản trừ nợ phải trả
Doanh nghiệp nắm giữ tài sản, bất động sản, hoặc hoạt động kém hiệu quả
Không phản ánh giá trị của khách hàng, thương hiệu, đội ngũ
Xem chi tiết: Định giá doanh nghiệp bằng phương pháp dòng tiền chiết khấu (DCF); Định giá doanh nghiệp theo hệ số EV/EBITDA. Trong thực tế, bên mua hiếm khi chỉ dùng một phương pháp. Họ dùng hệ số so sánh để biết thị trường đang trả bao nhiêu, rồi dùng dòng tiền chiết khấu để kiểm tra mức giá đó có được dòng tiền tương lai hỗ trợ hay không.
4. Giá trị doanh nghiệp khác giá trị phần vốn của chủ sở hữu
Khi nói doanh nghiệp được định giá 8 lần EBITDA, con số đó thường là giá trị doanh nghiệp (enterprise value), tức giá trị của toàn bộ hoạt động kinh doanh, chưa tính doanh nghiệp đang vay nợ bao nhiêu hay giữ bao nhiêu tiền. Phần chủ sở hữu thực nhận là giá trị vốn chủ sở hữu, sau khi trừ nợ vay và cộng tiền mặt.
Chỉ tiêu
Số liệu
EBITDA điều chỉnh
10 tỷ đồng
Hệ số thỏa thuận
5 lần
Giá trị doanh nghiệp
50 tỷ đồng
Trừ nợ vay ngân hàng
(15 tỷ đồng)
Cộng tiền và tương đương tiền
3 tỷ đồng
Giá trị phần vốn chủ sở hữu
38 tỷ đồng
Ngoài nợ vay, bên mua còn xem vốn lưu động: nếu tại ngày giao dịch công nợ phải thu, hàng tồn kho thấp hơn mức bình thường để vận hành, phần thiếu hụt thường bị trừ vào giá. Đây là lý do nhiều chủ sở hữu bất ngờ khi con số cuối cùng thấp hơn "số lần lợi nhuận" đã nghe.
5. Lợi nhuận được định giá không phải lợi nhuận trên báo cáo tài chính
Bên mua định giá trên lợi nhuận có thể duy trì sau khi họ tiếp quản. Vì vậy lợi nhuận trên báo cáo tài chính thường được điều chỉnh:
-
Loại bỏ chi phí cá nhân của chủ sở hữu ghi vào công ty, hoặc cộng lại lương của chủ sở hữu nếu thấp hơn mức phải thuê người thay thế;
-
Loại bỏ các khoản thu nhập, chi phí bất thường không lặp lại;
-
Doanh thu không có hóa đơn, không ghi sổ thường không được tính, vì bên mua không kiểm chứng được và phải gánh rủi ro thuế đi kèm;
-
Các giao dịch với bên liên quan không theo giá thị trường được đưa về mức thị trường.
Số liệu càng minh bạch, phần lợi nhuận được chấp nhận càng lớn. Ngược lại, sổ sách thiếu tin cậy khiến bên mua hạ giá, giữ lại một phần tiền thanh toán hoặc rút lui. Xem: Sổ sách kế toán ảnh hưởng thế nào đến giá bán doanh nghiệp.
6. Yếu tố kéo giá trị lên hoặc xuống
Kéo giá trị xuống
Kéo giá trị lên
Doanh nghiệp phụ thuộc vào cá nhân chủ sở hữu: khách hàng, nhà cung cấp, quyết định đều qua một người
Đội ngũ quản lý tự vận hành, quy trình được ghi lại
Vài khách hàng chiếm phần lớn doanh thu
Khách hàng đa dạng, có hợp đồng dài hạn
Số liệu kế toán, thuế không khớp với thực tế
Báo cáo tài chính minh bạch, đối chiếu được
Rủi ro thuế, pháp lý chưa xử lý; tài sản, giấy phép đứng tên cá nhân
Pháp lý gọn, tài sản và giấy phép thuộc doanh nghiệp
Lợi nhuận biến động thất thường
Biên lợi nhuận ổn định, tăng trưởng có cơ sở
7. Thẩm định giá có chứng thư khác định giá trong mua bán doanh nghiệp
Thẩm định giá là dịch vụ do doanh nghiệp thẩm định giá thực hiện theo pháp luật về giá, phát hành chứng thư, thường dùng cho các mục đích pháp lý như góp vốn bằng tài sản, xác định giá trị phần vốn nhà nước, vay vốn hoặc giải quyết tranh chấp. Định giá trong M&A là công cụ phục vụ ra quyết định và thương lượng giữa bên mua và bên bán. Hai loại có mục đích khác nhau, nên một chứng thư thẩm định giá không thay thế cho việc hiểu giá trị theo cách bên mua nhìn nhận. Xem: Thẩm định giá và định giá doanh nghiệp trong M&A khác nhau thế nào.
8. Trước khi nghĩ đến giá, chủ sở hữu nên làm gì
-
Hiểu giá trị nội tại của doanh nghiệp và khoảng cách giữa giá trị đó với mức kỳ vọng;
-
Xác định điều gì đang kéo giá trị xuống và điều gì có thể cải thiện trong 6 đến 24 tháng;
-
Chuẩn hóa số liệu tài chính, thuế, pháp lý để giá trị chứng minh được;
-
Giảm phụ thuộc vào cá nhân, để doanh nghiệp vận hành được sau chuyển giao;
-
Chuẩn bị thông tin có kiểm soát, chỉ chia sẻ chi tiết khi bên quan tâm đã ký cam kết bảo mật.
Không phải cơ hội nào cũng nên đi đến giao dịch. Có trường hợp kết quả hợp lý là tạm chưa bán, chuẩn hóa thêm rồi mới quay lại, hoặc chọn một cấu trúc khác như bán một phần. Xem: Vì sao doanh nghiệp bị định giá thấp hơn kỳ vọng; Cẩm nang | Quy trình bán doanh nghiệp và M&A cho chủ sở hữu.
Xem thêm: Nhà đầu tư muốn đọc gì từ báo cáo tài chính; Khi nào doanh nghiệp cần tái cấu trúc.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp bao nhiêu lần lợi nhuận là hợp lý?
Không có hệ số cố định. Hệ số phụ thuộc ngành, quy mô, tốc độ tăng trưởng, mức độ rủi ro và số bên mua quan tâm. Cùng một ngành, doanh nghiệp có số liệu minh bạch và đội ngũ tự vận hành thường được trả hệ số cao hơn.
Doanh nghiệp đang lỗ có bán được không?
Có thể. Khi đó bên mua thường định giá theo tài sản, khách hàng, giấy phép, vị trí hoặc khả năng cải thiện lợi nhuận sau khi họ tiếp quản, thay vì theo lợi nhuận hiện tại.
Có cần báo cáo tài chính được kiểm toán mới định giá được không?
Không bắt buộc. Tuy nhiên bên mua sẽ thẩm định số liệu trước khi chốt giá. Báo cáo tài chính đáng tin cậy giúp giảm thời gian thẩm định và hạn chế việc bị hạ giá vì rủi ro chưa rõ.
Doanh nghiệp nhỏ có cần quan tâm đến định giá không?
Có. Hiểu giá trị doanh nghiệp giúp chủ sở hữu ra quyết định khi có người hỏi mua, khi góp vốn với đối tác mới, khi chia tách tài sản hoặc lên kế hoạch chuyển giao.