Mua hàng và thanh toán là chu trình tiền đi ra khỏi doanh nghiệp, nên rủi ro thất thoát cao nhất. Ngoài rủi ro mua đắt, hàng không về, chu trình này còn quyết định chi phí có được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế GTGT đầu vào có được khấu trừ hay không. Bài viết đi qua từng bước và điểm kiểm soát cần có.
Các bước và điểm kiểm soát
Bước
Rủi ro
Điểm kiểm soát
Đề nghị mua
Mua thứ không cần, mua trùng
Đề nghị có người duyệt theo ma trận phân quyền; đối chiếu tồn kho trước khi mua
Chọn nhà cung cấp
Giá cao, nhà cung cấp có quan hệ với người mua
Có báo giá so sánh với khoản mua lớn; kiểm tra tình trạng mã số thuế người bán
Đặt hàng, ký hợp đồng
Điều khoản bất lợi, không rõ thời hạn giao, thanh toán
Hợp đồng do người có thẩm quyền ký; ghi rõ phương thức thanh toán qua ngân hàng
Nhận hàng
Nhận thiếu, sai quy cách nhưng vẫn xác nhận đủ
Người nhận hàng khác người đặt hàng; có biên bản giao nhận ghi số lượng thực nhận
Nhận hóa đơn
Hóa đơn sai thông tin, hóa đơn của người bán đã ngừng hoạt động
Kế toán đối chiếu hóa đơn với hợp đồng, biên bản giao nhận trước khi ghi sổ
Thanh toán
Trả trước khi nhận hàng, trả trùng, trả vào tài khoản lạ
Chỉ thanh toán khi đủ bộ chứng từ; tài khoản nhận khớp với hợp đồng; người lập lệnh và người duyệt lệnh khác nhau
Đối chiếu công nợ
Sai lệch công nợ tích tụ đến cuối năm
Đối chiếu công nợ phải trả định kỳ với nhà cung cấp lớn
Hóa đơn và chứng từ thanh toán quyết định chi phí được trừ
Hai luật thuế đều gắn quyền lợi thuế với hóa đơn và chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt:
Quyền lợi
Điều kiện
Căn cứ
Chi phí được trừ khi tính thuế TNDN
Khoản chi có đủ hóa đơn, chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt theo quy định của pháp luật, trừ trường hợp đặc thù do Chính phủ quy định
Điểm c khoản 1 Điều 9 Luật Thuế TNDN 2025
Thuế GTGT đầu vào
Thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ thì được tính vào chi phí hoặc nguyên giá tài sản cố định, trừ số thuế của hàng hóa, dịch vụ mua vào không có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt theo quy định của Chính phủ
Điểm e khoản 1 Điều 14 Luật Thuế GTGT 2024
Vì vậy điểm kiểm soát quan trọng nhất là thanh toán qua ngân hàng đúng tài khoản người bán và lưu chứng từ thanh toán cùng hóa đơn. Các điểm giám đốc cần kiểm soát với hóa đơn đầu vào xem bài hóa đơn đầu vào: giám đốc cần kiểm soát gì để chi phí được trừ.
Kiểm tra người bán trước khi giao dịch
Người bán ngừng hoạt động hoặc bỏ địa chỉ kinh doanh có thể khiến hóa đơn đã nhận bị xem xét lại. Trước khi ký hợp đồng lớn hoặc giao dịch với nhà cung cấp mới, kế toán tra cứu tình trạng mã số thuế của người bán và lưu kết quả tra cứu. Cách tra cứu xem cẩm nang tra cứu trạng thái mã số thuế.
Đối chiếu công nợ phải trả
Công nợ phải trả được đối chiếu định kỳ với nhà cung cấp, tối thiểu vào cuối năm. Biên bản đối chiếu giúp phát hiện hóa đơn chưa nhận, khoản đã trả nhưng chưa ghi giảm nợ, và là chứng từ khi phát sinh tranh chấp.
Bài thuộc Cẩm nang xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ cho doanh nghiệp.
Căn cứ pháp lý
-
Luật Kế toán số 88/2015/QH13 (Điều 39)