Luật Kế toán yêu cầu hệ thống kiểm soát nội bộ bảo đảm các nghiệp vụ được phê duyệt đúng thẩm quyền và ghi chép đầy đủ (điểm b khoản 2 Điều 39). Hai công cụ để đạt yêu cầu này là ma trận phân quyền phê duyệt và tách bạch nhiệm vụ. Bài viết giúp giám đốc thiết kế cả hai, kể cả khi doanh nghiệp còn ít người.
Ma trận phân quyền phê duyệt gồm những gì
Ma trận phân quyền là bảng ghi rõ với từng loại nghiệp vụ, ai đề xuất, ai kiểm tra, ai được duyệt và đến hạn mức nào. Khi quyền duyệt được viết ra, người làm biết cần trình ai, kế toán biết chứng từ nào đủ điều kiện ghi sổ, giám đốc không phải duyệt mọi việc nhỏ.
Thành phần
Nội dung cần ghi
Loại nghiệp vụ
Mua hàng, thanh toán, tạm ứng, bán chịu, giảm giá, tuyển dụng, tăng lương, ký hợp đồng
Người đề xuất
Bộ phận phát sinh nhu cầu
Người kiểm tra
Người xác nhận tính hợp lý, đủ chứng từ trước khi trình duyệt (thường là kế toán hoặc trưởng bộ phận)
Người duyệt và hạn mức
Cấp duyệt theo giá trị; vượt hạn mức thì chuyển cấp cao hơn
Chứng từ đi kèm
Đề nghị, báo giá, hợp đồng, biên bản giao nhận, hóa đơn
Ví dụ một ma trận đơn giản, doanh nghiệp tự đặt hạn mức theo quy mô của mình:
Nghiệp vụ
Đề xuất
Kiểm tra
Duyệt trong hạn mức
Duyệt vượt hạn mức
Mua hàng hóa, dịch vụ
Bộ phận sử dụng
Kế toán
Trưởng bộ phận
Giám đốc
Thanh toán cho nhà cung cấp
Kế toán công nợ
Kế toán trưởng
Kế toán trưởng
Giám đốc
Tạm ứng
Người cần tạm ứng
Kế toán
Trưởng bộ phận
Giám đốc
Bán chịu, vượt hạn mức nợ của khách
Kinh doanh
Kế toán công nợ
Trưởng kinh doanh
Giám đốc
Tuyển dụng, tăng lương
Trưởng bộ phận
Nhân sự
Giám đốc
Giám đốc
Tách bạch bốn vai trò
Một nghiệp vụ an toàn khi bốn vai trò do những người khác nhau đảm nhận: người quyết định, người thực hiện, người ghi sổ và người giữ tài sản. Khi một người nắm hai vai trò liền nhau, sai sót hoặc gian lận có thể xảy ra mà không ai phát hiện.
Một người kiêm
Rủi ro
Duyệt mua và nhận hàng
Mua hàng không cần thiết, nhận thiếu vẫn xác nhận đủ
Giữ tiền và ghi sổ quỹ
Chi tiền không có chứng từ rồi điều chỉnh sổ
Giữ kho và ghi sổ kho
Xuất hàng không ghi sổ, chênh lệch kiểm kê không rõ nguyên nhân
Lập bảng lương và chi lương
Khai khống người hoặc ngày công
Luật Kế toán đã quy định một phần việc tách bạch: người đang là người quản lý, điều hành, thủ kho, thủ quỹ, người được giao thường xuyên mua, bán tài sản không được làm kế toán trong cùng doanh nghiệp (khoản 4 Điều 52 Luật Kế toán, khoản 3 Điều 19 Nghị định 174/2016). Quy định này không áp dụng cho doanh nghiệp tư nhân, công ty TNHH một thành viên do cá nhân làm chủ sở hữu và doanh nghiệp siêu nhỏ không có vốn nhà nước.
Doanh nghiệp ít người thì làm thế nào
Khi không đủ người để tách hết vai trò, doanh nghiệp đặt thêm bước kiểm tra của người khác ở những điểm rủi ro nhất:
-
Giám đốc duyệt mọi khoản chi, kể cả khoản nhỏ, trong giai đoạn đầu.
-
Sao kê ngân hàng được đối chiếu với sổ hằng tháng bởi người không giữ tiền.
-
Thanh toán qua ngân hàng với hai cấp: người lập lệnh và người duyệt lệnh khác nhau.
-
Kiểm kê tiền, hàng có người ngoài bộ phận tham gia, kể cả kiểm kê đột xuất.
-
Phân quyền trên phần mềm kế toán theo đúng vai trò; người nhập không tự duyệt và không sửa được số liệu đã khóa.
Khi giám đốc vắng mặt
Quyền duyệt được ủy quyền bằng văn bản, ghi rõ người được ủy quyền, phạm vi, hạn mức và thời hạn. Người được ủy quyền không nên đồng thời là người đề xuất hoặc người thực hiện nghiệp vụ mình duyệt. Hết thời hạn, quyền duyệt trở về giám đốc và các nghiệp vụ đã duyệt trong thời gian ủy quyền được báo cáo lại.
Bài thuộc Cẩm nang xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ cho doanh nghiệp.
Căn cứ pháp lý
-
Luật Kế toán số 88/2015/QH13 (Điều 39, 52)
-
Nghị định 174/2016/NĐ-CP (Điều 19)