Vay, mượn và tạm ứng tiền đều có thể làm phát sinh việc một bên giao tiền cho bên còn lại, nhưng không phải vì có cùng đặc điểm này mà được xem là cùng một loại giao dịch. Điểm khác biệt nằm ở mục đích giao tiền, quyền sử dụng tiền và nghĩa vụ hoàn trả khoản tiền đã nhận.
Vì vậy, để xác định một khoản tiền thực chất là vay, mượn hay tạm ứng, cần xem xét cách khoản tiền được giao, mục đích sử dụng và nghĩa vụ của bên nhận sau khi sử dụng khoản tiền đó. Việc phân biệt rõ ràng 3 loại giao dịch: vay, mượn và tạm ứng không chỉ có ý nghĩa về dân sự mà còn có thể dẫn đến hệ quả về thuế và giao dịch liên kết.
Bản chất của khoản vay
Theo Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận, theo đó, bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định. Bên vay trở thành chủ sở hữu của tài sản vay kể từ thời điểm nhận tài sản. Quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản của chủ sở hữu theo quy định của luật.
Bộ luật dân sự 2015 số 91/2015/QH13
“Điều 158. Quyền sở hữu
Quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản của chủ sở hữu theo quy định của luật.”
Như vậy, đối với việc doanh nghiệp vay tiền, doanh nghiệp sẽ nhận và được quyền sử dụng số tiền đó theo ý chí của doanh nghiệp (thông qua người điều hành) – nếu Hợp đồng vay không có thỏa thuận khác. Khi kết thúc thời hạn vay theo thoả thuận, doanh nghiệp sẽ hoàn trả đầy đủ số tiền vay đúng thời điểm đã thỏa thuận.
💡 Bản chất đặc biệt của vay tiền
- Chủ thể: Bất kỳ cá nhân, tổ chức nào.
- Bên vay trở thành chủ sở hữu tài sản vay kể từ thời điểm nhận tài sản đó;
- Hoàn trả tài sản cùng loại (Tài sản cùng loại là những tài sản có cùng đặc điểm và có thể thay thế cho nhau.)
- Chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.
Bản chất của việc mượn
Theo Điều 494 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng mượn tài sản là việc một bên giao tài sản cho bên kia sử dụng trong một thời hạn mà không chuyển quyền sở hữu; bên mượn phải trả lại chính tài sản đó khi hết thời hạn hoặc đạt được mục đích mượn.
Vì vậy, “mượn” về bản chất phù hợp hơn với những tài sản có thể nhận diện và hoàn trả chính tài sản đã nhận, chẳng hạn như máy móc, thiết bị, phương tiện hoặc tài sản khác.
Đối với tiền, nếu một bên giao tiền cho bên kia sử dụng và bên nhận có nghĩa vụ hoàn trả lại đúng chính xác những “tờ tiền” đã nhận đó thì mới gọi là “mượn”, tuy nhiên, thực tế giao dịch này chỉ thường được hoàn trả bằng một khoản tiền tương ứng với số tiền đã mượn nên cần được xem xét theo hướng vay/cho vay.
💡 Bản chất đặc biệt của mượn tiền
- Chủ thể: Bất kỳ cá nhân, tổ chức nào.
- Không chuyển quyền sở hữu;
- Phải trả lại bằng chính tài sản đó.
Bản chất của tạm ứng
Khác với vay và mượn, “tạm ứng” không được Bộ luật Dân sự 2015 quy định như một loại hợp đồng độc lập. Trong lĩnh vực kế toán, theo quy định Phần B Phụ lục II ban hành kèm Thông tư 99/2025/TT-BTC quy định về Tài khoản 141 – Tạm ứng.
Theo đó, tạm ứng là việc doanh nghiệp giao trước một khoản tiền cho người lao động để thực hiện công việc được giao. Khoản tiền này được doanh nghiệp theo dõi và quyết toán trên cơ sở chứng từ liên quan. Theo Phần B Phụ lục II ban hành kèm Thông tư 99/2025/TT-BTC, các khoản tạm ứng cho người lao động được phản ánh tại Tài khoản 141 – Tạm ứng.
💡 Bản chất đặc biệt của tạm ứng
- Chủ thể: Doanh nghiệp/ tổ chức và người lao động trong doanh nghiệp/tổ chức.
- Tiền được giao để bên nhận thực hiện một công việc cụ thể;
- Phải quyết toán sau khi thực hiện xong công việc được giao.
Ví dụ thực tiễn
Vay tiền
Giám đốc A chuyển 1 tỷ đồng từ tài khoản cá nhân vào tài khoản Công ty X để công ty có nguồn tiền thanh toán cho nhà cung cấp. Hai bên thỏa thuận công ty sẽ hoàn trả 1 tỷ đồng sau 12 tháng và thỏa thuận lãi suất là 0%.
Đây là khoản vay tiền vì:
- Trở thành chủ sở hữu của tài sản vay (1 tỷ đồng).
- Trả lại tài sản cùng loại là tiền (1 tỷ đồng).
Mượn tiền
Ông A – Giám đốc, đưa cho Công ty B số tiền 01 triệu đồng (2 tờ 500,000 VNĐ, số seri 123 và số seri 456). Sau 1 thời gian, B trả lại cho A chính số tiền 01 triệu đồng gồm 2 tờ 500,000 VNĐ, số seri 123 và số seri 456.
Đây là mượn tiền vì:
- Hoàn trả lại chính tài sản đó gồm: 2 tờ 500,000 VNĐ với số seri 123 và số seri 456.
- Ngược lại, nếu B chỉ trả 01 triệu đồng nhưng là 5 tờ 200,000 VNĐ thì 01 triệu đồng này không phải là tài sản đã mượn nên không được xem là mượn tiền; mà trường hợp này có thể được coi là vay tiền.
Tạm ứng tiền
Công ty tạm ứng 50 triệu đồng cho Giám đốc để thực hiện chuyến công tác tại Hà Nội. Giám đốc sử dụng tiền để thanh toán vé máy bay, khách sạn, đi lại và các chi phí liên quan. Sau chuyến công tác, Giám đốc nộp chứng từ và quyết toán:
- Chi thực tế: 42 triệu đồng;
- Số tiền đã tạm ứng: 50 triệu đồng;
- Hoàn lại công ty: 8 triệu đồng.
Đây là tạm ứng tiền vì:
- Khoản tiền được giao nhằm phục vụ một công việc cụ thể là đi công tác tại Hà Nội.
- Phải quyết toán lại với công ty sau khi hoàn thành chuyến công tác.
Góc nhìn chuyên gia
Về bản chất, vay, mượn và tạm ứng không thể được phân biệt chỉ bằng tên gọi trên hợp đồng hoặc chứng từ. Với các khoản tiền phát sinh giữa doanh nghiệp và chủ sở hữu, người quản lý hoặc các bên có quan hệ liên kết, doanh nghiệp cần xem xét đồng thời: tiền được giao để làm gì, bên nhận được quyền sử dụng như thế nào, có nghĩa vụ hoàn trả hay quyết toán, thời hạn sử dụng và giao dịch thực tế được thực hiện ra sao.
Đặc biệt, Nghị định 255/2026/NĐ-CP đã đưa cả mượn, cho mượn và vay, cho vay vào phạm vi giao dịch liên kết. Vì vậy, cách an toàn không phải là “đổi tên” giao dịch để tránh giao dịch liên kết, mà là xác định đúng bản chất, lập hồ sơ phù hợp và rà soát nghĩa vụ thuế tương ứng.